Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
Filologiya Fakültəsi​

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
Filologiya Fakültəsi​

Svetlana Nəsib qızı Məmmədova 

ADPU-nun Xarici Dillər Mərkəzinin dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

 

 

KİMLİYİN MÜKƏMMƏLTƏSDİQİ

 

Kazımov İsmayıl Babaş oğlu 1955-ci il, oktyabr ayının 1-də Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kəndində kolxozçu ailəsində anadan olmuşdur. 0,1972-ci ildə Soltanlı orta məktəbini bitirib V.İ.Lenin adına APİ-nin filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1976-cı ildə oranı bitirmişdir. Təyinatla bir müddət (1976-1978) İmişli rayonunun Buludlu kənd məktəbində ixtisası üzrə müəllim işləmişdir. 1979-1981-ci illər hərbi xidmətdə olmuşdur (Belorusiyanın Borisov şəhərində tank komandiri məktəbində oxumuşdur).

1981-1983-cü illər Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kənd orta məktəbində çalışmışdır. 1984-1988-ci illər həmin rayonunun 131 saylı texniki-peşə məktəbində müəllim işləmişdir.

İ.B.Kazımovun yaradıcılığı çoxistiqamətlidir. Türk dillərinin sintaktik quruluşunda yarımçıq cümlənin yeri mövzusundan tutmuş, Axısqa və digər azsaylı türklərin dil xüsusiyyətlərini araşdırıb, həmçinin də dilimizin öyrənilməmiş problemlərini qaldırıb və həlli yollarını göstərib.

«Oğuz qrupu türk dillərində yanmçıq cümlə» (1987) adlı dissertasiyasına görə Moskva AAK ona filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini verdi.

İ.Kazımovu 1988-ci ildə Bakıya- AMEA-nın Dilçilik institutuna dəvət etdilər. İnstitutda tədqiqat işləri aparmaqla yanaşı o, respublikanın ali məktəblərində də tələbələrə dilçilik və türkologiya elmlərinin əsaslarını öyrədir. «Odlar yurdu» Universitetində, Bakı Dövlət Universitetində, Azərbaycan Müəllimlər institutunun Quba filialında, Bakı Qızlar Universitetində, Bakı Slavyan Universitetində, Sumqayıt Dövlət Universitetində, Azərbaycan Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Akademiyasında və başqa mötəbər təhsil ocaqlarında tələbələrimizə dilimizin sirlərini mənimsədir.

O, «Türk dilləri» şöbəsində oğuz qrupu türk dillərinin müqayisəli qrammatikası ilə məşğul olur. Şöbədə Azərbaycan, türk, türkmən və qaqauz dillərinin dil vahidlərinin, ələlxüsus da sintaktik vahidlərinin oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyənləşdirirdilər. Şöbə əməkdaşlarının birgə hazırladığı «Oğuz qrupu türk dillərinin müqayisəli qrammatikası» (III hissə, Sintaksis. Bakı, 2002) kitabının müvafiq bölmələri məhz İsmayıl Kazımov tərəfindən yazılmışdır. Kitabda sintaktik kateqoriya və konstruksiyaların quruluşundakı eyni, oxşar və fərqli cəhətlər müəyyənləşdirilmiş, oğuz qrupu türk dilləri sintaksisinin bir sıra xüsusi və universal məsələləri mövcud elmi-nəzəri fikrin işığında araşdırılmışdır. Əvvəlki hissədən (morfologiya) fərqli olaraq, bu kitabda təhlil edilən faktik dil örnəkləri türk-oğuz xalqlarının latın və kiril qrafikalı əsasında düzəldilmiş əlifbalarında verilmişdir. Sözlər arasında qrammatik əlaqələrin ən yaxın qohum olan türk dillərindəki müqayisəli-sinxron tədqiqi bir daha onu sübut edir ki, həmin dillərin leksik-morfoloji-sintaktik ifadə vasitələrində özünü göstərən bir çox tipoloji-struktur fərqlənmələr əslində əlifba müxtəlifliyi və «dəyişmə»ləri ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu məsələlərdən bəhs edərkən İ.Kazımov onu xatırlatdı ki, Türk dillərinin tarixi-müqayisəli metodla öyrənilməsinə əsas etibarı ilə qədim türk dövrü kimi səciyyələndirilən V-VIII yüzilliklərdən- Orxon-Yenisey abidələrinin yazıya alındığı vaxtlardan başlanılmışdır. Bununla bərabər, türk dillərinin və xalqlarının islamdan öncəki tarixinin ən qədim mərhələlərinin müəyyənləşdirilməsində indi də konkret işlər görülməkdədir. Qeyd edilməlidir ki, türk dillərinin tədqiqində son onilliklərdə başqa bir yeni istiqmət də özünü göstərir. Bu da türk dillərinin müasir sinxron səviyyəsindən başlayaraq onların müqayisəli-tutuşdurma üsulu ilə tədqiqi və bunun da davamı kimi həmin dillərin müqayisəli-tarixi aspektdə retrospektiv araşdırılması ilə bağlıdır. Məhz elə bu baxımdan da ən yaxın qohum olan dillərdə nominativ, predikativ, polipredikativ konstruksiyaların və onlann komponentləri arasındakı sintaktik əlaqələrin müqayisəli-sinxron təsviri türk dillərinin daha geniş retrospektiv tədqiqi ilə, o cümlədən də həmin dillərdə ümum-oğuz layının müəyyənləşdirilməsinə zəmin yarada bilər.

İ.Kazımov 15 il Axısqa türklərinin dilini, mədəniyyətini, tarix və folklorunu öyrənib. Bu mövzuda onun xeyli sayda məqalələri çap edilmişdir. Alim bu mövzuda 4 kitabın müəllifidir: Axısqa türklərinin dili. Bakı, 1999; Axısqa toponimləri. Bakı, 2001; Axısqa folkloru. Bakı, 2003; Axısqa türkləri: dil, tarix və folklor. Bakı, 2012.

Onun axısqalılar haqqında tədqiqatına yüksək səviyyəli türkoloqlar böyük qiymət verib. Onlardan bəziləri ilə siz də tanış olun, əziz oxucular: «İlk dəfə olaraq İ.B.Kazımov belə bir xeyirxah işə qədəm qoymuş, Axısqa türklərinin dilini, bu dilin fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik xüsusiyyətlərini toplu halda öyrənməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur. Onun belə bir mövzunu seçməsi filoloji axtarışlar və xeyirxahlıq baxımından faydalı olmaqla, böyük ərazilərdə yayılmış türk xalqlarının dilinin, qədim abidələrinin, tarix və mədəniyyətinin keçən əsrin 90-cı illərində və əsrimizin əvvəllərində öyrənilməsi ilə məşğul olan rus misionerlərinin işini xatırladır» (Qəzənfər Kazımov. Müasir Axısqa türklərinin dilinin tədqiqi. «Axısqa türkləri: dil, tarix və folklor» kitabına «öz söz»dən, s.9); «Əvvəllər olduğu kimi, bizim elmimiz üçün deyilməmiş sözü filoloq deyir. Bu söz İsmayıl Kazımova məxsusdur. Onun tədqiqatmın tarixi məlumatı dolayı şəkildə yox, məhz bilavasitə azərbaycanşünaslıqla bağlıdır. Çünki o, Zaqafqaziyanı qədim türk coğrafiyası kimi təhlil edir. Bu təhlil mənim, sənin, ya başqa bir azərbaycanlının yox, gürcünün, avropalının tədqiqatlarına söykənir. Gürcü öz tarixi çoğrafiyasım havadan türkün ayağına yazarmı? Gör, fakt nə qədər qaçılmazdır ki, gürcü bu qədim gürcü çoğrafiyasında türkün məskunluğunu etiraf edir. Və deməli, bu tədqiqat göstərir ki, Azərbaycan da daxil olmaqla qədim Zaqafqaziya tarixi türk kontekstindən kənarda tarix deyil…İsmayıl Kazımovun tədqiqatı həm qafqazşünaslığa, həm də türkologiyaya başqa bir aydınlıq da gətirir. Adətən tarixçilər hesab etmişlər ki, türkün Sibirdən-Altaydan Avropaya axını-hərəkəti iki məcra ilə getmişdir: Xəzərin şimalından, Qafqazın şimalı boyunca və Xəzərin cənubundan, Anadolu boyunca. Fikir belədir ki, şimaldan qıpçaqlar, cənubdan Oğuzlar axını etmişlər. Bunu təsdiqləyən göstəricilər də var: şimal yolu boyunca başqırdlar, qazan tatarları (əskidə bolqar adı ilə), qumuqlar, qaraçaylar, balkarlar, Ukrayna və Bolqarıstan türkləri; cənub yolu boyunca türkmənlər, Azərbaycan, Anadolu və Balkan türkləri. (AMEA-nın həqiqi üzvü, prof. Tofiq Hacıyevin rəyindən); «İ.Kazımov doğru olaraq, əvvəlcə bu xalqın tarixən məskunlaşdığı Axısqa bölgəsinin geostrateji cəhətlərini, «tayfalar qapısı» olmasını, türk axınlarının- qıpçaqların, hunların, oğuzların bu bölgədən keçib getdiyini, indi həmin etnosların Axısqa toponimlərində izlərinin qaldığını tarixi mənbələrə və faktlara əsaslanaraq göstərmişdir. O, axısqalıların mənşəyi üzərində dayanmış, həmin məsələ haqqında düşünərkən 3 faktoru (istifadə olunan dil, mədəniyyət və fiziki-antropoloji əlamət) əsas götürmüş, onların qıpçaqlara oxşadığını əsaslandırmışdır» (Prof. Mübariz Yusifovun rəyindən); «İ.Kazımovun tədqiq etdiyi bu mövzu mənim diqqətimi bir neçə cəhətdən cəlb etdi: xeyirxahlıq və filoloji axtarışlar baxımından; deportasiyalara dəfələrələ məniz qalmış kiçik bir türk etnosunun mübahisəli tarixini, mənşəyini öyrənmək baxımından; axısqalıların tarixi təşəkkülündə aborigen və gəlmə türklərin rolunu müəyyənləşdirmək baxımından; etnik müxtəlifliyin mövcud olduğu bir şəraitdə müxtəlif etnosların Axısqa toponimlərində qorunub saxlanması qanunauyğunluqlarının aşkar olunması baxımından; dilin fonosemantik sisteminin müəyyənləşməsində, təşəkkülündə fonetik qanun və hadisələrin həlledici rolunu üzə çıxarmaq baxımından…» (Prof. Nizami Xudiyevin rəyindən); «Müəllif Axısqa türklərinin dilinin təkcə fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrini deyil, eyni zamanda həmin xalqın etnik tarixini, mənşəyini, etno-siyasi və etno-coğrafi istiqamətlərini də tədqiqata cəlb etmiş, dərin məzmunlu bir əsər yazmışdır ki, bu da digər azsaylı, haqsızlıqlarla üzləşmiş kiçik xalqlann hərtərəfli öyrənilməsində istifadə oluna bilər» (AMEA-nın müxbir üzvü Əbülfəz Amanoğlu və professor Yavuz Axundovun rəyindən); «Tədqiqatçı axısqalıların yaşadığı ərazilərin adlarını onların etnolinqvistik yaddaşı kimi qiymətləndirir. O göstərir ki, axısqalıların toponimik sistemindəki bir çox coğrafi adlar uzun tarixi təkamül yolu keçməklə yanaşı, aid olduğu etnosun və mövcud olduğu ərazinin, tarixən bu yerlərdə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələrin bir sıra spesifik cəhətlərini əks etdirmiş və bunlar da toponimik vahidlərin formalaşmasına müəyyən zəmin yaratmışdır» (Prof.Roza Eyvazovanın rəyindən); «İ.Kazımovun türk toplumları içərisində qədim dil ənənələrini qoruyub saxlayan mesxeti türkləri barədə yazısı diqqətimi cəlb etdi. Mən özüm də bu mövzuda araşdırmalar aparmaq fikrindəyəm» (Nyu-Yorkdakı Dünya Dillərinin Tədqiqi İnstitutunun antropologiya və linqvistika bölməsinin müdiri, professor Harold RJBattersbinin məktublarından); «Biz «Dünya dilləri» seriyasında kitablar nəşr edirik. İ.Kazımovun mesxetlərə aid yazılan ilə internet səhifələrində tanış oldum, məmnun oldum. Bu kitab üçün mesxet türklərinin dilindən bəhs edən oçerklər göndərməyinizi xahiş edirəm» (Prof. R.İ.Lavrov, Rusiya Akademiyasının Dilçilik intitutu). «İsmayıl hocanın ahıskalılarla ilgili araşdırmaları fövqalade önem taşıyor» (Dr.prof.Osman Uyanık. Konya Universitesi).

Beləliklə, bir çox möhtəbər alimlər, türkoloqlar İ.Kazımovun bu sahədə olan araşdırmalarını yüksək qiymətləndirirlər.

İ.Kazımov həm də müqayisəli türkologiya üzrə tanınmış mütəxəssisdir. O, bu sahədə ixtisaslaşdırılmış Müdafiə Şurasının üzvüdür. Mütəxəssislər və tələbələr üçün proqram və dərsliklər hazırlayıb: «Müasir türk dillərinin müqayisəli fonetikası. I cild, Bakı, 2011; «Müasir türk dillərinin müqayisəli leksikası. II cild, Bakı, 2010; «Müasir türk dillərinin müqayisəli morfologiyası». III cild, Bakı, Elm, 2019.

İ.Kazımov Beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda tez-tez iştirak edir. Maxaçkalada, Aşqabatda, Bişkekdə, Rizedə, Ankarada, İstanbulda, Kievdə və başqa şəhərlərdə keçirilmiş elmi tədbirlərə İsmayıl müəllim də dəvət olunmuş və orada doğma Azərbaycanımızı layiqincə təmsil etmişdir.

İ.Kazımov hazırda dünyada yaşayan azsaylı, deportasiya məruz qalmış, haqları tapdalanmış türklərin dili, tarixi, folkloru, mədəniyyətləri haqqında tədqiqatlar aparır. O, İran türkləri, Ukrayna türkləri, Keçmiş SSRİ ərazisində yaşayan türklərin dili haqqında mətbuatda maraqlı yazılar çap etdirir.

Professor İ.Kazımov respublikada dilçi kadrların hazırlanmasında da yaxından iştirak edir. 10-a yaxın elmlər namizədi və doktoru hazırlamışdır. Onlara rəhbərlik etmişdir. 

O, xeyli dissertasiya işlərinin opponeti də olmuşdur.

İ.Kazımov bir çox kitabların redaktoru və rəyçisidir. 

İ.Kazımov təkcə dilçiliklə, türkologiya elmi ilə məşğul olmur. O, müasir ədəbi prosesi də izləyən tədqiqatçılarımızdandır. O, bədii dil məsələləri ilə də müntəzəm məşğul olur. «Ağarəhim Rəhimovun bədii nəsrinin dil və üslub özəlliyi. Bakı, «E.L.» Nəşriyyat və Poliqrafiya Şirkəti. MMS, 2010, 202 səh; Tahir Kazımovun yaradıcılığı əsasında yazdığı «Yazıçı: müasir həyat və gerçəkliklər. «Elm və təhsil», Bakı, 2012, 136 səh.) kitabları da oxucu və mütəxəssislər tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. Sonuncu kitaba «öz söz» yazmış professor İsmayıl Məmmədlinin fikrincə, filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Babaşoğlu Kazımov təkcə dilçilik elmi ilə məşğul olmur, onun eyni zamanda ayrı-ayrı yazıçılar haqqında, onların əsərlərinin təhlilinə həsr edilmiş xeyli sayda yazıları vardır. İ.Kazımovun təqdimatında, təhlilində hər bir roman və povest dərindən saf-çürük edilir, əsl qiymətini alır, o, yazıçının əsərlərində müşahidə etdiyi ədəbi-bədii hadisələri, dil-üslub yeniliklərini müəyyənləşdirir. Obraz və personajların həyatiliyini, fərdi hərəkət və nitq fəaliyyətini açıb göstərə bilir. Yeri gələndə bir dilçi kimi bədii dilin və üslubun çatışmayan cəhətlərini də aşkar edir və öz münasibətini bildirir. Onun təhlillərindən aydın olur ki, bədii əsərlər yalnız hadisələrin forma-məzmun toplusuna çevrilməməli, eyni zamanda dil-üslub təkamülü də müəyyənləşdirilməlidir. Çünki «bədii əsərdə dil yalnız öz məntiqi ifadə vasitəsilə deyil, eyni zamanda öz şəkli, zahiri təsiri, ahəngdarlığı və musiqisi ilə də yazıçının fikri ifadəsinə yardım edir».

1988-ci ildən İ.Kazımov qeyd edilən institutun Türk dilləri şöbəsində elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi, baş elmi işçi vəzifələrində və 2014-cü ildən «Müasir Azərbaycan dili» şöbəsinin müdiri seçilmişdir.

80-ci illərdə İsmayıl Kazımov Dilçilik İnstitutu «Türk dilləri» şöbəsinin dissertantı olmuş, Akademik M.Şirəliyevin rəhbərliyi altında «Oğuz qrupu türk dillərində yarımçıq cümlə» (1987) mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Sonra araşdırmalarını davam etdirərək, ilk dəfə olaraq Axısqa türklərinin dili, mədəniyyəti, folkloru və tarixi ilə məşğul olmuş, bu mövzuda kompleks tədqiqatlar aparmış, doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Həmin mövzuda dünyanın bir çox ölkələrində keçirilmiş konfrans və simpoziumlarda fəal iştirak etmiş və tanınmışdır.

İ.Kazımov 2002-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin nəzdində olan Müdafiə Şurasında «Axısqa türklərinin dili» mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 2012-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya komissiyası ona Professor attestatı vermişdir (Bakı PR № 01148,2012)

İ.Kazımov ailəlidir, 2 qızı və 1 oğlu vardır. 5 nəvəsi var. Qızları pedaqoji sahədə çalışırlar. Oğlu Cahid Kazımov elmi və pedaqoji işlə məşğuldur, filologiya elmləri namizədi, dosentdir. O, son illər diaspora fəaliyyəti ilə məşğuldur.

İ.Kazımov türkologiyanın digər sahələri ilə də bağlı araşdırmalar aparmışdır. Onun İran, Anadolu, Sibir, Ukrayna türklərinin folkloruna, dilinə həsr etdiyi məqalələr müəyyən maraq kəsb etmişdir.

Alim universitetlərin filologiya fakültələri üçün xeyli sayda proqramlar da tərtib etmişdir. «Azərbaycan fonetikasının nəzəri əsasları», «Türk dilçiliyinin nəzəri qrammatikası», «Türk dilçiliyinin nəzəri problemləri», «Türk dilinin leksikologiyası», «Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası», «Azərbaycan ədəbi dili tarixi», «Qədim türk dilləri» və s.

İ.Kazımov Azərbaycan dilçiliyinin işlənməmiş sahələri ilə də məşğul olan alimlərimizdəndir. O, «Azərbaycan dilinin morfosintaksisi»,«Azərbaycan dilinin intensivlik qrammatitkası», «Azərbaycan dilinin funksional sintaksisi» (Söyləm), «Azərbaycan dilinin yeni tip qrammatikaları», «Azərbaycan dilinin assosiativ qrammatikası», «Azərbaycan dilinin koqnitiv leksikologiyası», «Azərbaycan dilinin funksional leksikologiyası» mövzularında da məqalələr çap etdirmiş və kitablar üzərində çalışır.

İ.Kazımov başqalarından fərqli olaraq tədqiqatlarında insan amili faktorunu, antroposentrik yanaşmanı üstün tutur.

Müasir Azərbaycan dili şöbəsi əməkdaşlarının serial məqalələr toplusu onun elmi redaktorluğu altında nəşr edilir. Azərbaycan dilində nitq etiketləri (Məqalələr toplusu) «Orxan» NRŞMMC, Bakı, 2016, 144 s.; Azərbaycan dilinin semantikası və ikinci nominasiya məsələləri (Məqalələr toplusu), Bakı, «Elm və təhsil», 2018, 148 s.

«Axısqa toponimləri» (Bakı, 2001) kitabında İ.Kazımov iki mühüm məsələni — Axısqa toponimləri və Axısqa-gürcü dil əlaqələri məsələlərini ön plana çəkmişdir. Tədqiqatçı axısqalıların yaşadığı ərazilərin adlarını onların etno-linqvistik yaddaşı kimi qiymətləndirir. O göstərir ki, axısqalıların toponimik sistemindəki bir çox coğrafi adlar uzun tarixi təkamül yolu keçməklə yanaşı, aid olduğu etnosun və mövcud olduğu ərazinin, tarixən bu yerlərdə baş vermiş ictimai və siyasi hadisələrin bir sıra spesifik cəhətlərini əks etdirmiş və bunlar da toponimik vahidlərin formalaşmasına müəyyən zəmin yaratmışdır.

Bu kitabda müəllif axısqalıların danışıq dilində özünü göstərən gürcü substratlarının (kuç-mədə, tuç-dodaq, tün-beyin, menz-omba və s.) struktur-semantik inkişafını da izləmişdir. Həmin substratlar gələcəkdə türk-gürcü dil əlaqələrinin hərtərəfli şəkildə öyrənilməsi üçün böyük əhəmiyyət daşıyacaq.

İ.Kazımovun tədqiqatlarında, ümumiyyətlə, «Türk- Çin dil kontaktları və onun tarixi kökləri», «Türk-Monqol leksik paralelləri», «Türk-Slavyan dil kontaktları», «Türk-Koreya tarixi-mədəni kontaktları», «Türk-Dağıstan dil kontaktları» (bax: müəllifin kitabına: «Müasir Türk dillərinin müqayisəli leksikası» (II cild, Bakı, 2010, s.296- 353) əsas yerlərdən birini tutur. Bu yazıların hər birini təhlil etmək imkan xaricindədir. Amma belə bir nəticə çox dəyərlidir: «…əgər Oğuz türkləri ilə koreyalıların ümumən mədəni irsini ortaya çıxarsaq, türk xalqları ilə Koreya arasında qarşılıqlı anlaşmanı dərinləşdirə bilərik. Türkiyədə Koreyaya Kanka (kan kardeşi) kimi yanaşılır. Şübhə yoxdur ki, bu hadisə digər türk dövlətlərinə də yayıla bilər, çünki onlar da Oğuz türklərinin xələfləridir. Məsələlərin bu şəkildə inkişafı türk dövlətləri ilə Koreya arasında əlaqələrin daha da yaxınlaşmasına imkan verəcəkdir.

O, «Azərbaycan dilçiliyi müntəxəbatı» (III cild, Bakı, 2003) kitabında Azərbaycan dilçiliyi tarixinin XX əsrin 60-cı illərindən günümüzə qədər olan mərhələsini tədqiqat obyekti seçərək, Ə.Abdullayevin, M.Adilovun, V.Aslanovun, A.Axundovun, H.Bayramovun, Z.Budaqovanın, Ə.Cavadovun, A.Ələkbərovun, T.Hacıyevin, M.Qasımovun, M.Qarayevanın, A.Qurbanovun, A.Məmmədovun, V.Məmmədəliyevin və Y.Seyidovun əsərlərinə qiymət verir, eləcə də onların ən yaxşı əsərlərindən parçaları təqdim edir.

Azərbaycan dilçiliyində dilimizin funksional qrammatikası sahəsində çox az tədqiqatlar aparılır. Bunu nəzərə alaraq İ.Kazımova tapşırılmış “Söyləm və onun funksiyaları” tədqiqat işi yeniliyi ilə diqqəti cəlb etməkdədir. Müəllif dilimizdə söyləmin işlənilməsində özünü göstərən ümumi funksional qanun və qanunauyğunluqları aşkar etmiş, söyləmin adlandırma, kommunikativ- praqmatik, qrammatik-sintaktik, psixolinqvistik, mətn-yaradıcı, koqnitiv-dərketmə, terminoloji və s. funksiyalarını dərindən araşdırmış və bu tipin spesifik xüsusiyyətlərini dəqiqləşdirmişdir.

Doğrunu danışıb, düzgünü desək, gərək İsmayıl Kazımovun alimliyini də, insanlığım da etiraf edək. İsmayıl Kazımov adı ilə təqdim olunan «Kimliyin təsdiqi» artıq etiraf olunub. Ədəbi-elmi ictimaiyyət tərəfindən. Tanınmış elm adamlarının, müasirlərinin İ.Kazımov haqqında düşüncələri göstərir ki, dədə-baba diliylə desək, o, papağını günə havayı yandırmayıb. Təqdim olunan yazılar onu kifayət qədər qabarıq göstərə bilir: görünən və görünməyən tərəflərilə.

…İndi İsmayıl Kazımov ən çox türkologiya sahəsində kifayət qədər tanınan və öz sözünü, öz məntiqini ədəbi-elmi ictimaiyyətə diktə etmiş tədqiqatçıdır. Onun istər namizədlik, istərsə də doktorluq işlərinin vəzni, çəkisi, elmi düşüncədə yeri sahəyə bələd olanlara yaxşı məlumdur.

…Kimliyin təsdiqi. Bu, İsmayıl Kazımov möhürüdür – açıq alınla, böyük ürəklə yaşamağın, yaratmağın möhürü! (Əlirza Xələfli. «Kimliyin təsdiqi» adlı məqalədən, 25 sentyabr 2015-ci il, s. 1-16)

Tənqidçi-professor Qurban Bayramov: İsmayıl istedadlı gənclərin pasibanıdır – onun elmi rəhbərliyi ilə neçə-neçə gənc alimlik statusuna yiyələnibdir, dərs dediyi tələbələrin sevimli müəllimidir. Elm sahəsində olduğu təkin, ədəbi-tənqid istiqamətində də maraqlı nəticələr əldə edibdir İsmayıl Kazımov! Mən bir dəfə yazmışdım ki, İsmayıl Kazımov yeni dövrün dilçi tənqidçilərindəndir. Necə ki, Tofiq Hacıyev, Qəzənfər Kazımov, Aydın Məmmədov, Kamal Abdulla, Kamil Vəliyev, Nizami Cəfərov bu yeni-dilçi-tənqidi tipinin tanınmışlarındandırlar, o eləcə də bu pladeyanın indiki vaxtda davamçısıdır… Beləliklə, o, universal yaradıcılıq tipinə məxsus ziyalıdır… («İstedadını zəhmətlə cilalayan qələm dostumaz» adlı yazıdan).

«Əsas ünvanprofessor Kazımov. İ.Kazımovun bələ TEC-də etdiyi məruzələri belə, öz orijinallığı və aktuallığı ilə digərlərindən seçilirdi. Dilçilikdə kifayət qədər öyrənilməmiş mövzular üzərində işlərdi. İsmayılı başlanğıcdan filoloji elmin yeni, az işlənmiş sahələrinə istiqamətləndirən prof. Q.Kazımov olmuşdur. Onun elmi fəaliyyətinin sonrakı inkişaf mərhələlərində də, məhz, Q.Kazımov müəyyən qədər rolu olmuşdur. Bunu İsmayıl müəllimin özü də fəxarətlə, qürurla etiraf edir və müəllimimizi qədirşünaslıqla özünə ustad sayır…

…mənbələrdən istifadə imkanlarının məhdudluğu və bəzi başqa səbəblərdən kənddə müəllim işləyərək, dissertasiya müdafiə etməsi İsmayıl müəllimin, doğrudan da böyük uğuru və o zamanlar da, indi də az-az təsadüf edilən bir hadisə idi…

Dəyərli əsərləri onu bir çox ölkələrdə — Türkiyədə, Orta Asiyada, Qırğızıstanda, Rusiyada, Ukraynada, Gürcüstanda, İranda tanıtmış və məşhurlaşdırmışdır. O, dünya və Azərbaycan alimləri tərəfindən (R.Lavrov, Ə.Amanoğlu, Y.Zeyrek, E.Şahin, T.Hacıyev, Q.Kazımov və b.) Axısqa türklərinin dili və ədəbiyyatı üzrə ilk və ciddi mütəxəssislərdən biri kimi qəbul edilir və onun əsərləri qırğız dilinə də tərcümə olunaraq çap olunmuşdur. R.Lavrov Axısqa türkləri adlı etnosun varlığını, məhz, İ.Kazımovun tədqiqatlarının dünyaya tanıtdığı qənaətindədir. «Qayğıkeş» sözü İsmayıl müəllimin övladlarına olan münasibətini, zənnimcə, tam qapsamır-o, övladlarının yolunda hər cür əziyyətə qatlaşan və bundan yorulmayan, əksinə zövq alan çox dözümlü bir valideyndir, (tələbə dostu, Aslan Salmansoy)

«Sözün gücü onun düzlüyündə və səmimiliyindədir. Diqqət yetirmişəm, onun danışığında da, yazılarında da məhz bu keyfiyyətlər mövcuddur» (G.İsayeva, tələbə yoldaşı) 

«Əzizim, İsmayıl! Dil elə bir fenomen, elə kodlaşmış yaddaş xəritəsidir ki, ona əsl müsəlmanlar müqəddəs Qurani-Kərimə yanaşdıqları kimi yanaşmaq lazımdır. Mən 40 ildir ki, ilmələri oğuz türkcəsi olan Azərbaycan dilində yazılmış bədii ədəbiyyatla təmasda olan peşəkar tənqidçi və nəzəriyyəçi ədəbiyyatşünasam.

Həmişə Azərbaycan türkcəsi ilə məşğul olan dilçilərə – Bəkir Çobanzadəyə, Muxtar Hüseynzadəyə, Məmmədağa Şirəliyevə, Səlim Cəfərova, Nəsir Məmmədova, Əbdüləzəl Dəmirçizadəyə, Ağamusa Axundova, Əlövsət Abdulayevə, Yusif Seyidova, Fərhad Zeynalova, Tofiq Hacıyevə, Qəzənfər Kazımova… və şəxsən sənə, dostum İsmayıl Kazımova qibtə eləmişəm. Adlarını çəkdiyim dilçilərin bəziləri 1972-1977-ci illərdə mənim müəllimin olub.

Əzizim, İsmayıl!

Sən xoşbəxtsən ki, ömrünü xalqın və millətin varlığını əks etdirən, onun kimliyini, onun özünə və bütün dünyaya bəyan edən ana dilimizin tədqiqinə və təbiliğinə həsr etmisən. Sənin övladların, xanımın xoşbəxtdirlər ki, hər gün öz doğma evinə gələn İsmayıl Kazımov nəcib ailəsinə cürbəcür əşyalarla bərabər ana dilinin ətrini də gətirir.

Əzizim, sən elə nəcib insan, zərif ruhlu, təvazökar və təmənnasız ziyalısan ki, hələ əlindən bir dənə də olsun şəkilçi yerə düşüb sınmayıb. Çünki ömrünü həsr etdiyin ana dilimiz- türkcənin oğuz qrupuna mənsub kök və şəkilçi əsasında yaranan dilimiz sənin kimi kökü olan alimlərin ürəyinin başında boy atır. (Nizaməddin Şəmsizadə. Dilimiz, millətimiz, dövlətimiz. Dövlət mükafatı laureatı, filologiya elmləri doktoru, professor, «Ədəbiyyat» qəzeti, 10 oktyabr2015-ci il, s.13).

Filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımovun tədqiqatlarının mühüm bir hissəsi müasir turk dillərinin müqayisəli təhlilinə həsr edilmişdir.

Ümumiyyətlə, dillərin müqayisəli öyrənilməsi dilçilik elminin üstün sahələrindən sayılır. Bu həm çətin, həm də maraqlı bir sahədir. Geniş üfiqlər açılır bu sahənin axtarışına düşəndə.

Türk dillərinin müqayisəli öyrənilməsi ən böyük dil ailələrində fonetik, leksik və qrammatik universaliyaların müəyyənləşdirilməsi, eyni zamanda, bu dillərin özündə mövcud olan bir sıra mühüm, aktual məsələlərin həlli üçün böyük imkanlar yaradır. Bu baxımdan fonetik, qrammatik və leksik sistemdə mövcud dil hadisələrinin, faktlarının qohum türk dillərinin materialları əsasında araşdırılması böyük önəm kəsb edir. Çünki bu yə ya digər problemin kontrastiv, konfrantativ tədqiqi hər bir dilin özünəməxsus cəhətlərinin, eləcə də müxtəlif dillərin tipoloji xüsusiyyətlərinin sinxron təsvirinə kömək edir.

İ.Kazımov 20 ildən çoxdur ki, müasir türk dillərinin elmi və bədii materiallarını toplamaqla məşğuldur. O, hər bir dil vahidini qarşılaşdırmaq və müqayisə etmək üçün topladığı materialları qruplaşdıraraq sistemə salmış və nəticədə 4 hissədən ibarət «Müasir türk dillərinin müqayisəli fonetikası», «Müasir türk dillərinin müqayisəli leksikası», «Müasir türk dillərinin müqayisəli morfologiyası» və «Müasir türk dillərinin müqayisəli sintaksisi» kitablarını yaza bilmişdir. 

Alimin fikrincə, türk dillərinin leksik və qrammatik quruluşlarında bir-biri ilə tam eyniyyət təşkil edən əlamətlərin varlığı inkaredilməzdir. Əlbəttə, həmin dillərin fonetik, qrammatik ve leksik sistemlərindəki morfoloji, leksik və sintaktik mənalar türk xalqlarının uzunmüddətli tarixi-mədəni və dil əlaqələrinin interferativ nəticəsi kimi təhlil oluna bilər.

Ayrı-ayrı dil hadisələri yalnız bir dilin faktlarına söykənərək öyrənilə bilər, amma lazım olan effekti, nəticəni verə bilməz. Türk dillərini də bir-birindən ayırmaq, ayrıca tədqiq etmək, alimin nöqteyi-nəzərincə, müsbət irəliləyişlər əldə etmək çətinliyi yarada bilər. Qohum dillərdən təcrid olunmuş formada tədqiq edilən dil öz tarixi keçmişindən məhrum olunduğu kimi, uzaq gələcəyə də gedib çıxa bilməz. Hər hansı bir ana dilinin təşəkkül tarixini, ədəbi- mədəni irsini ona qohum xalqların tarixindən və dilindən ayrılıqda götürülmüş halda tədqiq edə bilmərik.

Sözügedən kitablarla tanış olduqca İ.Kazımovun çəkdiyi əziyyətlərin şahidi olursan, bir var bir dili tədqiq edsən, bir də var 30-a yaxln müasir türk dillərini bir-biri ilə qarşılaşdırasan. Bizə elə gəlir ki, türkoloq-alim, hər şeydən əvvəl, dərindən müqayisə aparmaqla qohum dillərdəki dil hadisələri və faktları arasında ən müxtəlif əlaqələri müəyyənləşdirə bilmişdir. Əlbəttə, müqayisənin əsas funksiyası əşya və hadisələr arasında ümumi cəhətləri müəyyən etmək, fərqli əlamətləri ayırmaqdan ibarətdir. İ.Kazmıovun bu yöndə olan tədqiqatları göstərir ki, mənşəcə qohum olan dillər özünəməxsus qanunlar və qanunauyğunluqlar çərçivəsində inkişaf prosesi keçirir. Onların müqayisə edilməsi ana dilinin müxtəlif məzmun və ifadə vasitələrinin (dilin məzmun və ifadə planı) aşkar edilməsinə, bugünə qədər ana dilində diqqəti cəlb etməyən müxtəlif və potensial dil incəliklərinin görünməsi və dərk edilməsinə imkan yaradır.

Bu cəhətdən İ,Kazımovun tədqiqatlarına qiymət versək, həmin əsərlər antroposentrik yanaşma baxımından çox aktual görünür. Çünki hazırda rus-Avropa tədqiqatçıları linqvistik tədqiqatlarında bu yanaşmaya üstünlük verir, dünyanın dil mənzərəsini insan amili ilə əlaqələndirərəək ətraf aləmin dərkinə çalışırlar. Daha doğrusu, hər bir tədqiqat insanların nitq prosesininin yaxşılaşdırılmasına yardım göstərməlidir.

Türkoloq-alim müqayisənin əsas mahiyyətini başa düşərək dil hadisələri arasında oxşar və fərqli cəhətləri müəyyən qanunauyğunluqlar çərçivəsində aşkar edir. Konkret əyani təfəkkürlə mücərrəd təfəkkürün birgə fəaliyyəti öyrənildikcə praktik və nəzəri düşüncə də inkişaf edib yetkinləşir. Əsaslı müqayisə aparmadan isə tədqiq edilən dillər, onların sistemi haqqında düşüncənin dərinləşdirilməsi və zənginləşdirilməsi çox çətindir. Yaxşı haldır ki, İ.Kazımov hər hansı bir dil hadisəsini öyrənmək istərkən ümumtürk, areal və individual (fərdi) xüsusiyyətləri (qədim abidələrlə müqayisədə) nəzərə alır, uyğunluqları və ayrılan cəhətləri axtarıb tapır. Ona görə də bu tədqiqatlarda sistem var. Sistem isə bizi əhatə edən obyektiv aləmdə əşya və hadisələr arasında əlaqənin dildə əksi, həm də insan düşüncəsinin sistemləşdirmə fəaliyyətinin məhsulu kimi ortaya çıxır.

O, məsələn, müasir türk dillərinin leksikologiyasmı inkişaf etdirmək üçün bütün lüğət materialını sistemləşdirmiş və siniflərə, yarımsiniflərə, semantik sahələrə, leksik-semantik, tematik, kommunikativ qruplara və s. bölmüş və bundan sonra onlara xas olan xüsusiyyətləri öyrənmişdir.

Müəllifin fikrincə, dilin lüğət tərkibi insanın həyat və fəaliyyətindəki bütün hadisələrə həssaslıqla və bilavasitə səsləşir, yeni yaranmaqda olan nə varsa, hamısını təsbit edir. Başqa türkoloqlar kimi (K.Musayev, Q.Musabəyov və b.) kimi İ.Kazımov da müasir türk dillərinin leksik xüsusiyyətlərini dərindən araşdırarkən bu leksikanın areallarının təyin edilməsini başlıca vəzifə sayır. Bu zaman dillər arasında leksik diferensiasiya da meydana çıxır. Məsələn, ayrıca leksik arealın təyin olunması nəticəsində qoyun sözünün koy (qazax), kuy (özbək), xoy (xakas, tuva) və s. leksik arealları üzə çıxa bilir. Bu cür müəyyənləşdirmənin, yanaşmanın, hər şeydən əvvəl, etnolinqvistik aspektləri marağa səbəb olur. Bu aspektlər eyni əşya adının oğoz, qıpçaq və digər areallarda fərqli xüsusiyyətlərini də dəqiqləşdirir. Leksik arealın müəyyənləşdirilməsi leksik vahidin arxetipini də (koy) ortaya qoyur.

Bu yöndə İ.Kazımovun araşdırmalarından bəlli olur ki, müqayisəli tədqiqat prosesində ehtiyac duyulan dil materialları xarakter etibarı ilə 3 cürdür: 1) türk dilləri ilə əlaqələndirilməsi bilavasitə tələb olunan dil materialları; 2) ayrı- ayrı türk dillərinin spesifik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün imkan yaradan dil materialları; 3) türk dillərində işlənən spesifik qrammatik-leksik xüsusiyyətlərin Azərbaycan dilindəki fərqli və ya fərqli olmayan əlamətlərini öyrənmək və öyrətmək üçün istifadə olunan dil materialları.

İ.Kazımov doğru hesab edir ki, türk dillərinin müqayisəli tədqiqi türkologiyanın sahələrindən biri kimi həmişə aktualdır və bu sahənin bütün atributları türkologiyanın ümumnəzəri kontekstində aydınlaşdırılmalıdır.

Dillərin sistem və quruluşunu öyrənən dilçi yalnız ciddi və xronoloji müəyyənliklə əsaslanan qanunlarla deyil, böyük zaman kəsiyini əhatə edən ənənə və dildə baş verən hadisələrlə, proseslərlə bağlı nəticələr çıxara bilmişdir. (İlham Məmmədli. filologiya elmləri namizədi, dosent, «Bütöv Azərbaycan» qəzetinin redaktoru)

«Çağdaş Azərbaycan dilçiliyi bugünkü inkişaf səviyyəsinə birdən-birə gəlib çatmamışdır. O, mürəkkəb və çətin bir yol keçmişdir. Dilçiliyimizdən-onun görkəmli, ləyaqətli nümayəndələrindən danışarkən bu günümüzə qədərki elmimizin bir neçə nəslə bölünməli olan nümayəndələrini göstərməliyik. Filologiya elmləri doktoru, prof. İsmayıl Kazımov böyük dilçi olan, dünya şöhrətli akad. Məmmədağa Şirəliyevin yetirmələrindən biridir. İ.Kazımovun elmi yaradıcılığı zəngin, çoxşaxəli, dəyərli və mövzu dairəsi etibarilə olduqca geniş və əhatəlidir. Onu tədqiqat və maraq dairəsinə, mövzu və istiqamətinə görə türkoloji dilçilik, müasir Azərbaycan dili, onomastika, leksikologiya, funksional qrammatika və b. sahələrə ayıra bilərik. Prof.İ.Kazımovun çoxsaylı və sanballı araşdırmalarını, monoqrafiyalarını, elmi-nəzəri mülahizələrini dilçiliyimizin ən dəyərli nümunələri səviyyəsində qəbul etmək doğru olardı. (İsmayıl Məmmədli, filologiya elmləri doktoru, professor).

«İ.Kazımovun belə bir mövzunu (Axısqa türklərinin dili) seçməsi filoloji axtarışlar və xeyirxahlıq baxımından faydalı olmaqla, böyük ərazilərdə yayılmış türk xalqlarının dilinin, qədim abidələrinin, tarix və mədəniyyətin keçən əsrin 90-cı illərində və əsrimizin əvvəllərində öyrənilməsi ilə məşğul olan rus misionerlərin işini xatırladır» (Qəzənfər Kazımov, professor)

«Azərbaycan dilçilik elminin tanınmış nümayəndəsi, istedadlı alim, professor İ. Kazımov mənim yaxın dostumdur. Hörmət bəslədiyim dostlarımdan biridir. O, özünün yüksək mədəniyyəti, gözəl əxlaqı, davranışı ilə, ünsiyyətilə hörmət qazanmışdır. O, dilçilik elminin inkişafnda əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. İstər Azərbaycanda, istərsə də vətənimizin hüdudlarından kənarda onun yazdığı elmi işlər, çap etdirdiyi monoqrafiyalar ona dərin hörmət qazandırmışdır.

O bugün çalışdığı AMEA-nm Dilçilik İnstitutunda səmərəli elmi fəaiyyəti ilə yanaşı, gərgin elmi axtarışları onu Azərbaycan dilçilik məktəbinin ön sırasına çıxarmış, öz həmkarları arasında hörmət və nüfuz sahibi kimi olmasında böyük rol oynamşdır.

İsmayıl müəllim şəxsiyyət kimi də alicənab, təvazökar, onu tanıyan hər bir kəsə təmənnasız kömək etməyə çalışan bir ziyalıdır. Ona yaradıcılıq uğurları arzulayıram (Şair-publisist Vəliyulla Novruz)

«İsmayıl müəllim, siz tərbiyənizə, əxlaqınıza və savadınıza görə hər zaman tarixdə, əbəbiyyatda qalmağa layiqsiniz. Bunu sizə yaxından bələd olan tələbəniz kimi deyirəm ( Tü K N.Kərimova)

«İsmayıl müəllim, Siz tələbələrinizin yaddaşında öyrədən və sevilən pedaqoq olaraq yurd saldınız. Bu geniş yurdunuz mübarək olsun! (Taleh Rüstəmov)

«Mən Sizin qələminizin vurğunuyam. Elmi yazılarınız müəllim kimi öyrədir, publisistik yazılarınız incə mirvari kimi süzülür. Allah həmişə sizin kimi qənimət alimlərimizə kömək olsun» ( Zülfiyyə İsmayıl, filologiya elmləri namizədi) 

«Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyətinin xətti ilə Biləsuvar qaçqın qəsəbəsində vaxtaşırı müxtəlif tədbirlər keçirilir. Bu tədbirlərdə yaxından iştirak edən İsmayıl müəllim doğma yurd yerlərindən didərgin düşmüş qaçqın və məcburi köçkün ailələri tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. İsmayıl müəllim doğma Cəbrayılımızın qədim tarixindən, yurd yerlərindən, həmin yerlərin yetişdirdiyi işıqlı və nurlu şəxsiyyətlərindən, yaradıcı adamlarından, toponimlərindən danışmaqdan doymur. 27 ildən çoxdur ki, düşmən tapdağına çevrilən, əhalisinin respublikamızın müxtəlif bölgələrinə səpələnən cəbrayıllıları İsmayıl müəllim çox sevir və şahidiyəm ki, respublikamızın müxtəlif bölgələrinə səfər edərkən o, məcburi köçkünləri axtarıb tapır və onların dərd-sərlərinə şərik çıxır, tezliklə soydaşlarımızın doğma el-obalarına dönəcəkləri barədə onlarda böyük inam, əminlik və ümid hissləri yaratmağa çalışır. Cəbrayıl torpağı İsmayıl müəllim üçün hər şeydir – atadır, anadır, müqəddəs ziyarətgahdır, varidatdır və bütün bunlar onun həyat və yaradıcılığına rəng qatır, onu rövnəqləndirir və bu böyük alimi yeni-yeni əsərlər yazıb-yaratmağa sövq etdirir.

Əsərlərini sevə-sevə oxuduğum və maraqla qarşıladığım professor İsmayıl Kazımovun yaradıcılığında düşüncə diapozonu həmişə məni heyrətə gətirib. O, Azərbaycan dilinin, o cümlədən, türkologiyanın aktual problemləri qaldırdığı məsələlərin nüvəsində onun böyük zəhməti dayanır və o, böyük əzab-əziyyətlərə qatlaşaraq bizim üçün ən kiçik görünən dil faktlarına söykənərək ən ali, ən incə məsələləri dərin elmi təhlillər vasitəsilə ustalıqla çatdırır və bu yaradıcılıq keyfiyyətlərinə görə İsmayıl müəllim sevilməyə və təqdir edilməyə qadir olan bir şəxsiyyətdir. Elmi işçini elmi rəhbəri yetişdirir, bir də onun məşğul olduğu mövzu. İsmayılın elmi rəhbəri böyük alim, akademik M.Şirəliyev olub» ( Mahir Səfərov, Cəbrayıl rayonu İKB- nin Soltanlı kənd üzrə ərazi nümayəndəsi).

«Deyirlər ki, insan həyatda yazıları ilə də yaşayır. Rayonda olan vaxtlar bir dostum var idi (İndi dost demək mümkünsə (ÇF) və ayağında germantik ayaqqabı, əynində şinelə oxşar bir paltar, boynu sürtülmüş köynək və dərs saatı davası üstündə o kənd sənin, bu kənd mənim deyə əsir-yesir olmuşdu).

Keçən əsrin 70-ci illərində müxtəlif mətbu orqanlarda dərc olunanlara baxıb həsəd aparırdı. İsmayılla da yaxm münasibətləri vardı. Hər gün olmasa da, həftədə səkkiz, mən doqquz yeyib-içməkləri də olurdu və bu yeyib-içən adama söhbətlər əsnasında İsmayıl onda yazı-pozu vərdişləri formalaşırdı. İndiyə kimi bu nankordan eşitmədim, deyə ki, bu çörəyi, bu pulu, bu qazancı mənə o, verib. İsmayıl bax, belə və çoxlarının karına gəlib, çoxlarına çörək verib, çoxlarını alim edib, çoxlarını jurnalistikanın çətin sirlərinə yiyələndirib, özü isə xarakter və xasiyyətində sabit qalıb, zamanın əsən sərt küləkləri onun xarakter və xasiyyətinə, demək olar ki, mənfi təsirini göstərə bilməyib.

Yaşadığımız zəmanə olduqca ziddiyyətlidir və zəmanədə pula, var-dövlətə olan maraq yazıya olan maraqdan olduqca güclüdür. Lakin buna baxmayaraq İsmayılın yazıları var-dövlətə olan marağı alt-üst etmiş, bu da onun əsərlərinin dərin elmi siqlətindən doğur» (Çapar Fərid).

«Cəbrayıldan istedadlı adamlar çox çıxır. İstedadsızı da var, təbii ki, onlar görünmür. Amma ortalığa çıxanları, İsmayıl kimi, millət üçün, elm üçün nə isə bir iş görənləri görürlər» (Akademik Ağamusa Axundov).

«İsmayıl müəllimi kənddə tanımırdım. Mətbuatdan izləyirdim. Yazılarından hiss etdim ki, bu adamın damarlarında təbii bədiilik mayası mövcuddur. Mənim şeirlər kitabıma rəy verdi, qəzetdə çap olundu, xoşum gəldi, «ön söz» də yazdı. Təhlillərində elmi mühakimə və spesifik mülahizə ilə yanaşı, bədii-emosional düşüncəni gördüm. Bir neçə düşüncə tərzi (elmi, bədii, hətta publisistik) yazıda birləşirdi. Şeiri təhlil eləmək bacarığı, ustalığı məni şair kimi sevindirdi. Sosial şəbəkələrdə də bir-birimizin statuslarına cavablar yazırıq. Bu və ya başqa uğurları professor dostumu mənim gözümdə ucaltmışdır» (İsmayıl İmanzadə, şair-publisist).

«Azerbaycanlı dil araştırmacısı İsmail Kazımovun birkaç yazısı, Ahıska Türklerinin dil ve folklor incelemelerine hasredilmiştir. Onun «Bun Türkleri: Dil ve Folklon) başlıklı yazısında, Ahıska Türklerinin kimliği, tarihi ve folkloru üzerinde durulmaktadır.

Aynı yazar tarafından kaleme alınan «Tarihi Etnik Medeniyetin Kaynakları» başlıklı makalede, Ahıska Türklerinin sürgünden uzun yıllar sonra Azerbaycana doğru göçleri ve bu ülkenin belirli yerlerinde iskanı anlatılmıştır. Bu yazıda geçen şu cümle dikkat çekicidir: «İstesek de istemesek de bu halkın talihine ortağız!»

Sayın Kazımovun bu konudakı araştırmalarını fevkalade önemli buluyoruz (Yunus Zeyrek. Ahıska Bölgesi ve Ahıska türkleri. Ankara, 2000)

«Bizim öz tarixi yükümüz var, biz onu daşımalıyıq. Azərbaycanın tarixi çəkisi-ədəbi, elmi, mədəni məzmunu onun coğrafıyasından çox-çox böyükdür. Tarixən belə olub, indi də Azərbaycan alimi yalnız öz tarixinə qapılmayıb, yardıma ehtiyacı olan qardaşını da öyrənməlidir. Bunu dövlətçiliyimizin səviyyəsi də tələb edir. İndi ictimai humanitar elmin öz qınına çəkilməli olduğu dövr deyil. İndi öz sözünü demək üçün daha «böyük qardaşın» icazəsinə ehtiyac yoxdur. Vaxtilə türkologiyanı türk dilçiliyinə çevirən rus siyasəti türklərin bir-birinin tarixinə bələd olmaq imkanından məhrum etmişdi. İndi həmin məhrumiyyət çərçivəsi sınıb, ancaq bu çərçivədən cəsarətlə çıxan filoloqlardır. Əvvəl olduğu kimi, yenə bizim elmimiz üçün deyilməmiş sözü filoloq deyir. Bu söz Kazımov İsmayıl Babaş oğlunun «Axısqa türklərinin dili» adlı doktorluq dissertasiyasıdır. O, tədqiqatını təhlil edəcəyi dilin sahiblərinin tarixindən və tarixi coğrafiyasından məlumatla başlayır. Bu məlumat iki baxımdan gərəklidir. Birinci ona görə ki, dilin tarixi kateqoriya kimi inkişafı xalqın tarixi ilə bilavsitə bağlıdır və bu dilin məzmununu qavramaq üçün həmin tarix oxuyana yardım göstərir. Yəni deyək ki, axısqalıların özləri qıpçaqdırlar, ancaq onların dilində çoxlu oğuz ünsürlərinin olması nə ilə şərtlənir. Lüğət tərkibi, xüsusilə toponimlərin mənzərəsini aydınlaşdırmaqda, ədəbi dilin ancaq folklor dili kimi mövcudluğu haqqında təsəvvürü əyaniləşdirmək üçün bu tarixi məlumat bizə bələdçilik edir. İkinci, bu xalq haqqında sistemli tədqiqatlar, tarix əsərləri azdır, onlar müxtəlif münasibətlərlə epizodlar şəklində yad olmuşlar, başqa xalqların tarixindən danışılarkən yeri gələndə onların barəsində iki kəlmə deyilmişdir. İ.Kazımov həmin epizodları və «iki kəlmələri» yığıb bir yerə gətirmiş və axısqalılar haqqında az-çox sistemli məlumat vermişdir. Bununla yanaşı, bizim üçün bir aktuallığı da ondadır ki, bu tədqiqatın tarixi məlumatı dolayı şəkildə yox, məhz bilavasitə azərbaycanşünaslıqla bağlıdır. Çünki İ.Kazımov Zaqafqaziyanı qədim türk coğrafiyası kimi təhlil edir. Bu təhlil mənim, sənin və başqa bir azərbaycanlının yox, gürcünün, avropalının tədqiqatlarına söykənir. Gürcü öz tarixi coğrafiyasını havayıdan türkün ayağına yazarmı? Gör fakt nə qədər qaçılmazdır ki, gürcü bu qədim gürcü coğrafiyasında türkün məskunluğunu etiraf edir. Və deməli, bu tədqiqat göstərir ki, Azərbaycan da daxil olmaqla qədim Zaqafqaziya tarixi türk kontekstindən kənarda tarix deyil. İ.Kazımovun tədqiqatı həm qafqazşünaslığa, həm də türkologiyaya bir çox aydınlıqlar gətirir… (Akademik Tofiq Hacıyev)

«İç üzü həqiqət olan şirin xəyallar içərisində ikən eloğlumuz İsmayıl Babaş oğlu Kazımovun filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi üzrə dissertasiya işinin müdafiəsi zamanı hələ o vaxtacan çoxları üçün «gizli, qapalı qalan» keyfiyyətlərinə bu elmi məclis iştirakçılarının heyranlığı eynimə gəldi. Cəbrayıllıq xarakteri özünü bir daha təsdiqlədi- elmi bacarığı, etikası, bir sözlə, nümunəvi insan xarakteri ilə culğalaşaraq İsmayıl müəllimə «təmiz qələbə» qazandırdı. Respublikanın tanınmış Elmi Şura üzvlərinin-dilçilərinin hamısı tərəddüdsüz bu cəbrayıllı balasına səs verdi.. Doktorluq işi üzrə apardığı tədqiqat yüksək səviyyədə öz qiymətini aldı» («Kredo» qəzetinin baş redaktoru Əlirza Xələfli).

«Doktorant öz dili ilə yanaşı, digər bir dili də mükəmməl öyrənib. İşin axısqalıların tarixi təşəkkülü ilə bağlı məsələləri məndə qəribə təəssürat yaradıb. Bu tədqiqat vasitəsilə bizim xalqın mənəvi sərvət tarixini də öyrənib. İ.Kazımovun tədqiqatı hun dövrünün etnik-dil əlamətlərini əks etdirir. Bu, təmiz dildir. Axısqalılar hun dövrünün türkləridir. Mahmud Kaşğariyə məlum olmayan bir dildir. Bu tədqiqat bilavasitə Azərbaycançılıqla bağlıdır» (Akademik Tofiq Hacıyev).

«Niyə məhz dil, dialekt yox? Ona görə ki, İ.Kazımovdan öncə, qaqauz dialekti yox, qaqauz dilini L.Pokrovskaya, başqırd dialekti yox, başqırd dilini N.K.Dmitriyev, qaraqalpaq dialekti yox, qaraqalpaq dilini A.Baskakov bu istiqamətlərdə öyrəniblər. Tədqiqatçı bu prinsipə uyğun hərəkət etmişdir» (Əməkdar elm xadimi, professor Q.Kazımov).

«Dile Aşık Bir Adam» İsmail Babaş Kazım. Onun bilimsel çalışmalarının toplam sayısı ikiyüzü keçmez. Fakat bu çalışmalar temel fıkirleri ele alır ve çok geniş kapsamlıdır» (Öner Mustafa; Ahmet B. Erçilasun).

«Burada, Axısqa türklərindən bəhs olunan yazılarda — çox dəyərli Dr. İsmayıl bəyin duyğusu üzərində zehnin və mühakimənin, sadə bir alim təmkininin üstünlüyü müşahidə olunur. Eyni zamanda həmin əsərlərdə soyuqqanlıq, birtərəflik və qayğısızlıq da yoxdur. Duyulur ki, o, milli qürur, vətəndaşlıq qayğısı və can yanğısı ilə yazmışdır.

Müəyyənlik və aydınlıq, müdriklik və sadəlik, yüksək ideyalılıq, tamlıq, bitkinlik bu əsərlərin ümumi özəlliklərindəndir. Onun müşahidə və düşüncəsi faktdan və təfərrüatlardan (detallardan) ümumiləşdirmələrə doğru istiqamətlənir, təhlil boyu yüksələn, güclənən, nəyi isə aşıla-yan və ya nədə isə razılaşmayan, məntiqli, mütəhərrik bir fikrin hərəkəti, dinamikası hiss olunur». (Arslan Kiyas. Ahıska Türkleri, Ankara, 1995: 49).

«Görkəmli türkoloq İsmayıl Kazımov üçün sevgilərlə. Əzizim İsmayıl gün olsun sənin elmi təfəkküründə aydın və qarşısı alınmaz nəhr kimi görünən Tufanın yeni zamanın tarixi gerçəkliyində özünü bütün gücü ilə göstərsin» (Əli Rza Xələfli,20.12.2013)

«Dilçilik İnstitutuna rəhbərlik etdiyim zamanlar onu potensial bilik sahibi kimi tanıdım, aspirant və dissertantlara mövzu verərkən əsasən ondan soruşardım. Yeni perspektivli mövzular təklif edirdi. Bu da məni ürəkdən sevindirirdi» (Akademik A.A.Axundov)

«Mətbuatda fəal iştirakı ilə seçilən, dil-ədəbiyyat məsələlərinə, aktual yaradıcılıq problemlərinə, elmi-bədii əsərlərə və axtarışlara dair məzmunlu mülahizələr müəllifi istedadlı alim, xeyirxah insan əziz İsmayıl Kazımova ən yaxşı duyğu-arzularla yadigar olaraq bağışlayıram». (Yaqub İsmayılov. İsi Məlikzadə-sözsərrafı, nəsr ustası. Bakı, Elm, 2007).

«Hər dəfə fikir vermişəm, danışıq üslubunu daha məntiqi, daha mükəmməl eləmək üçün dilini, ədasını dəyişir, fikrini, düşüncəsini fərdiləşdirmək, ona effektiv və elastiklik vermək istəyir» (Akademik A.Axundov)

«Tələbəm İ.Kazımovun apardığı tədqiqatda gələcək üçün xeyli materiallar var və müəllifin yenidən bu mövzuya qayıdacağı ehtimalı da ola bilər. «Axısqa etnotoponimləri; Gürcü substratları fonunda Axısqa-gürcü dil əlaqələri; Anadolu və Bursa ərazilərində yaşayan axısqalıların dil xüsusiyyətləri və s.» (Prof. Nizami Xudiyev)

«İ.Kazımovun X.Xəlilovla birlikdə böyük pedaqoq alim, görkəmli yazıçı Ağarəhim Rəhimov haqqında yazdığı bu kitab, sözün həqiqi mənasında, yazıçının bədii əsərlərində ifadə olunan xalq dilinin canlılığını əhatəli biçimdə aşkara çıxarır. Müəyyənləşdirilir ki, A. Rəhimovun bədii əsərlərinin dili sosial mühitlə həmişə rezonasdadır, həyatın hər üzü, hər cəhəti dilimizin zəngin vasitələrilə əks olunur. Həyat gerçəklikləri ədibin nəzərində təbii, canlı və aydın ifadə tərzi ilə xarakterizə olunur» (professor Fəxrəddin Veysəlli).

«Bu kitab bəlkə də bizim ədəbi anlaşmamız üçün ən dəyərli sübut-sənəddir. İsmayıl müəllim, səni həmişə sözümlə birgə, sözümün aynasında daha parlaq və daha aydın görmüşəm» (Əlirza Xələfli. 20.09.2014)

«Bizcə, uzun illər boyu tədqiqat obyektinə çevrilmiş və uğurlu sonluq qazanmış İsmayıl Kazımovun bu xidməti nəinki Azərbaycan-Türk elminin, habelə Axısqa türklərinin də tarixində dərin iz qoyacaqdır» (Millət vəkili, Akademik Nizami Cəfərov)

«Elim köməyim olsun»un qonağı dili dilimizdən, canı  canımızdan, qanı qanımızdam olan qardaş-bacılarımızdı. Mesxeti türkləridir. Əslinə qalsa onlara ta qonaq demək olmaz, bizim istəkli yurdaşlarımızdı… Bizi ümid yeri bilən, bizi deyib gələn can qardaşlanmızdı… Ocağımıza isinib, dərdimizə qovrulanlarımızdı…

Onların folklor nümunələrini «Mədəniyyət» qəzetinə təqdim edən də, nənə…babalarımızın, qardaş-bacılarımızın nitqindən qələmə alıb toplayan da İsmayıl Kazımovdur. İsmayıl müəllim yurdumuzu el-el, oba-oba gəzib. Pir olmuş ürəyi közlə, sinəsi sözlə dolu olan soydaşlarımızı arayıb yurdumuza pənah gətirən mesxeti türklərinin sözə dönmüş acılı-şirinli dərdlərini qələmə alıb. Topladığı nümunələri kitab halında çap etdirmək fikrindədir. Bu xeyirxah işdə İsmayıl qardaşımıza uğurlar diləyirik… (Sevil İsaqızı. «Mədəniyyət» qəzeti, 27 fevral 1992-ci il).

«Prof. İ.Kazımovun «Axısqa türkləri: dil, tarix və folklor» monoqrafiyası ümumtürk dillərinin fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsində, həmçinin qohum dillərin qarşılıqlı inteqrasiya məsələlərinin tədqiqində gərəkli elmi mənbələrdən biri kimi olduqca qiymətlidir» (professor Mahirə Hüseynova. Prof İsmayıl Kazımovun yaradıcılığında ümumtürk dilləri lekt və şivələrinin müqayisəli təhlili. Mahirə Hüseynova. Azərbaycan dilçiliyində ümumtürk dillərinin dialekt və şivələrinin müqayisəli aspektdə tədqiqi məsələləri. Bakı, 2019, s.82-93)

«İ.Kazımovun «İnternet sintaksisi» əsəri ciddi, mükəmməl, professional və lazımlı araşdırmadır! Davamını və monoqrafiya şəklində çapını gözləyirik. Uğurlar» (Akademik Teymur Kərimli)

«İ.Kazımov «Sosial şəbəkələrdə statusların və sitatların rolu» adlı məqaləsi çox maraqlı təhlil mövzusudur. Həqiqətən də bu günkü günümüzlə səslənən təhlildir. Maarifləndirici və yolgöstərici məqalə kimi qəbul etdim» (ADPU-nun Quba filialının direktoru, Yusif İmrayıl oğlu Alıyev)

«Dərin biliyi və bacarığı ilə böyük alimlər arasında özünə layiqli yer tutan prof. İ.Kazımov. İti zehnli, dərin təfəkkürlü və az danışıb sox iş görən bir insandır. Bu insan həyatın bütün üzünü görüb, həyatını mənalı yaşayıb, ziyalı bir insanın, professorun tərcümeyi-halına imza atıbdır. Həmin tərcümeyi-halı vərəqlədikcə görürsən ki, İsmayıl müəllim sadə bir insanın keçdiyi bütün həyat yollarından ötüb, ancaq fəaliyyəti, əməli və uğurları ilə onlardan fərqlənibdir. Sadələrin içərisindən seçilmək, fərqlənmək, yüzlərin birinə çevrilmək, başqa sözlə, konkret bir sahənin tanınan mütəxəssi olmaq, digərlərini də bu yola dəvət etmək, bir çoxlarının əlindən tutub işıqlı yola doğru aparmaq o qədər də asan iş deyil. Həmin işin öhdəsindən gəlmək insandan böyük cəfakeşlik, səbir, dözüm, iradə, prinsipiallıq və digər yüzlərlə əxlaqi-mənəvi keyfiyyətlər tələb edir. Məhz bu xüsusiyyətlərə qadir olan İsmayıl Kazımov işığa doğru – elmə doğru can atmış, elmin dərinliklərinə baş vurmuş və sonda dilçilik sahəsində gözəl alimlik zirvəsini fəth etmişdir. Bu zirvəyə gedən yol Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adma Dilçilik İnstitutundan keçmiş və o, pillə-pillə yüksəlmişdir (Qara Məşədiyev, Onomastika şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor)

«İsmayılı uşaqlıqdan tanıyıram. Orta məktəbdə oxuyarkən həmyaşıdlarından seçilən bir şagird olmuşdur. Qohumlarımız içərisində elm aləmində ilk cığır açan o oldu. Bizləri də, Çapan, Zahiri, Tahiri, İradəni, Səmanı, Cahidi, Sərvəri, Naili də elm dalınca o apardı. Nəinki bizləri, indi onun rəhbərliyi altında neçə-neçə aspirantlar, elmlər namizədləri elm aləminə qovuşmuşlar. İsmayıl müəllim qohumlarımız içərisində həddindən artıq sadə, yumoru çox sevən bir adamdır. Yumordan zövq alan insandır. Deyilənə görə, tələbələrə mühazirə oxuyarkən, əsas mövzuya başlamazdan öncə, bir məzəli əhvalatla güldürür, sonra dərsə başlayır. Yəni tələbələrdə əvvəlcə yüksək əhval-ruhiyə yaradır. Bu da bir pedaqoji ustalıqdır. Dayısı oğlu Tahiri daha çox istəyir. Uşaqlıqda bir yerdə ayaq-baş yatarmışlar, yuxuya gedənə kimi Molla Nəsrəddin lətifələri deyirmişlər. Bu xüsusiyyət ona dayısı Kərəm kişidən keçmişdir. İsmayıl ciddilikdə, zahiri cəhətdən Hüseyn əmimə oxşasa da, yumorla danışmağı eynən mənim qağamdır.

İnsan yaşa dolduqca qocalır, İsmayıl müəllim isə yaşlandıqca çöhrəsindən nurluq, müdiriklik yağır. Sözsüz ki, yumorla yatıb-duran adam belə də olmalıdır.

Mənim yazdığım «İsmayıllı toponimləri» kitabını əvvəl bəyənmədi. Sonra tapşırıqlarını verdi, mən onun dediklərin həyata keçirdim, kitabın redaktoru və «ön söz»ün müəllifi oldu. Bu, məni çox sevindirdi. (Məzahir Şükürov, İsmayıllı rayonu, Aşıq Bayramlı kənd məktəbinin dərs hissə müdiri, coğrafiya müəllimi)

Onunla orta məktəbdə bir sinifdə oxumuşam. Cəbrayılın məşhur Soltanlı kənd orta məktəbində. Bu kənd bütün respublikada tannıır. Ziyalı potensialına görə, hər sahədə olan alimlərinə görə. Tipik bir kənd olan Soltanlını hamı belə tanıyır. «Soltanlı: bir kəndin yetirmələri» kitabını da ilk dəfə o yazıb. Ustadı, professor Qəzənfər Kazımovla birlikdə. Söhbət mənim şagird yoldaşım, filologiya elmləri doktoru, professor, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin baş elmi işçisi İsmayıl Kazımovdan gedir.

Uşaqlıq illərini xatırlayıram. Çəlimsiz, utancaq, söz deyəndə qızaran, abır-həya sahibi idi. İndi tamam dəyişib. Müdrikləşib. Amma yenə də utancaqlıq əlamətinin detallarını hərəkət və rəftarına, münasibətində saxlamaqdadır. Yadımdadır, tarix dərsində bütöv 45 dəqiqə o danışardı. Müəllimiz yalnız tarixi faktları, hadisələri xatırladardı.

5-ci sinifdə oxuyanda rayonun «Kolxozçu» qəzetində «Məktəblilərin köməyi» adlı bir məqalə yazmışdı. O vaxtlar tək-tük qəzetlər çap edilirdi. Ona görə də məqaləsi bizi də ruhlandırdı. Qardaşım Abbas da, mən də “Kolxozçu”da təsərrüfat həyatı ilə bağlı yazılar çap etdirərdik. Biz üçümüz də qəzetin ştatdankənar müxbiri idik (Əli Quliyev, şagird yoldaşı).

«İ.Kazımovun tədqiqat işi etnolinqvistik xarakterli bir araşdırmadır, bu əsər prososial problemlə bağlı bir dili təqdim edir, bütün səviyyələrilə, tarixi ilə, mübahisələrilə. Bıı işin mən hələ siyasi əhəmiyyətini demirəm; qeyri-adi dərəcədə böükdür. Elə buna görə də bu əsərin sanbalı  var. Mən də bu fikirdəyəm ki, bu dil müstəqil bir dildir. Müstəqilliyi də bunun daha çox, bəlkə də linqvistik təbiətində deyil, bu dilin daşıyıcısı olan xalqın düşüncəsində, xarakterində, coğrafiyasında, özünəməxsus düşüncə tərzində, tarixi maraqlarında və hələ də həlli mümkün olmamış bugünkü problemlərindədir» (Akademik, Millət vəkili, Nizami Cəfərov).

Sonda deyə bilərəm ki, onun barəsində bu qədər ürəkaçan fikirlər də təsdiq edir ki, o, özünü onu tanıyanların yanında ifadə edə bilib. Xarakteri və yazıları ilə. Onun istəyi budur ki, yazdıqları onu oxuyanlara könül rahatlığı versin, Tanrı ötüb keçənləri yenidən yaşamağa, gələcəyi düşünməyə imkan yaratsın. O istəyir ki, onun fəaliyyəti, işi tələbələrinin, yetişdirdiyi gənc elmi kadrların həyatına, ovqatına, düşüncəsinə işıq salsın.

Bəli, bu həqiqətləri aydın və dəqiq ifadə etmək üçün güc, təpər gərəkdir. Bu təpər İsmayıl Kazımovda var. Ona arzu etdiyi yolda möhkəm cansağlığı, elmi-pedaqoji yaradıcılığında uğurlar diləyilə…